ΚΠΕΕ ΚΠΕΕ
Οργάνωση των εξουσιών & αναθεώρηση του Συντάγματος: 20 σημεία για διάλογο


Α. Το πλαίσιο της συζήτησης
Β. Προτάσεις (και αντίλογος)
  1. Προκαθορισμένη κυβερνητική/κοινοβουλευτική θητεία;
  2. Εποικοδομητική πρόταση δυσπιστίας;
  3. Πενταετής κοινοβουλευτική περίοδος;
  4. Πρόωρες εκλογές για το υπόλοιπο της κοινοβουλευτικής περιόδου;
  5. Διάλυση της Βουλής λόγω αδυναμίας εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας;
  6. Εκλογικό σύστημα
  7. Αριθμός βουλευτών
  8. Θέσπιση δύο θητειών κατ’ ανώτατο όριο για κάθε αιρετό αξίωμα
  9. Απόλυτο ασυμβίβαστο μεταξύ υπουργικών και βουλευτικών καθηκόντων;
  10. Μέγεθος κυβερνήσεων
  1. Νομοθετική πρωτοβουλία
  2. Συνταγματικό Δικαστήριο
  3. Ευθύνη υπουργών, βουλευτική ασυλία
  4. Προεδρικές εξουσίες
  5. Προεδρικό σύστημα στην Ελλάδα;
  6. Δεύτερο νομοθετικό σώμα (Γερουσία);
  7. Δικαστική εξουσία
  8. Ελεγκτικό Συνέδριο
  9. Ανεξάρτητες αρχές
  10. Δημόσια οικονομικά
Α. Η μη-διάκριση των εξουσιών στην ελληνική πολιτεία

Από τη γέννηση του ελληνικού κράτους, τα συντάγματα της χώρας υιοθέτησαν την αρχή της διάκρισης των εξουσιών και έδωσαν λύσεις παρόμοιες με εκείνες των συνταγμάτων των δυτικών δημοκρατιών. Από την άποψη αυτή, η λογική των θεσμικών αντίβαρων αποτελεί (τουλάχιστον εν σπέρματι) τμήμα της θεωρητικής συνταγματικής μας παράδοσης - όχι, όμως, πάντοτε και της συνταγματικής μας πρακτικής.

Στο εσωτερικό της εκτελεστικής εξουσίας, και ιδίως μετά την καθιέρωση της αρχής της «δεδηλωμένης» το 1875, υπήρχε μία, στρεβλή έστω, κατανομή της εξουσίας μεταξύ του ανώτατου άρχοντα και του πρωθυπουργού. Στα χρόνια της Μεταπολίτευσης, όμως, ο πρωθυπουργός καθίσταται απόλυτος κυρίαρχος. Το Σύνταγμα του 1975 καθιέρωνε ένα (περισσότερο συμβολικό παρά ουσιαστικό) θεσμικό αντίβαρο, καθώς παρείχε κάποιες δυνατότητες ρύθμισης των πολιτειακών εξελίξεων στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας (ένα μονοπρόσωπο όργανο της πολιτείας που, σε αντίθεση με τον βασιλέα, τον οποίο αντικατέστησε, εμφανίζεται δημοκρατικά νομιμοποιημένο) και του επέτρεπε σε οριακές περιστάσεις να προκαλεί την προσφυγή στον μεγάλο πολιτικό κριτή του δημοκρατικού συστήματος, δηλαδή, στη λαϊκή ψήφο. Όμως, οι εξουσίες του Προέδρου της Δημοκρατίας αφαιρέθηκαν στην αναθεώρηση του 1986. Ως αποτέλεσμα, η όποια εξισορρόπηση μεταξύ των φορέων της εκτελεστικής εξουσίας έχει στην ουσία πλήρως καταργηθεί. Σε συνδυασμό με την πλειοψηφικής λογικής δομή των ελληνικών εκλογικών συστημάτων, που τείνουν να διασφαλίζουν στον νικητή των εκλογών απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, η κατάργηση των εξουσιών του Προέδρου της Δημοκρατίας σημαίνει ότι ο εκάστοτε πρωθυπουργός δεν είναι απλώς ο κατέχων τα πολιτικά πρωτεία, αλλά ο κυρίαρχος νικητής σε ένα παιγνίδι χωρίς άλλους αξιόλογους «παίκτες με δικαίωμα αρνησικυρίας».

Εν ολίγοις, στο μετά το 1986 σύστημα διακυβέρνησης, ο πρωθυπουργός διαθέτει συνήθως απόλυτο πολιτικό έλεγχο της εκτελεστικής, όσο και της νομοθετικής εξουσίας, ενώ μπορεί να επηρεάζει σε κάποιο βαθμό και τη δικαστική.

Επιπλέον, στην Ελλάδα -αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει, π.χ., στο επίσης πρωθυπουργοκεντρικό βρετανικό σύστημα, όπου ο πρωθυπουργός περιορίζεται από άτυπους κανόνες πολιτικής και θεσμικής συμπεριφοράς- η απουσία ισχυρής «κοινωνίας των πολιτών» (civil society) και η εργαλειακή περί θεσμών αντίληψη του συνόλου σχεδόν του πολιτικού κόσμου (που εύκολα παρακάμπτει ή υποσκάπτει τους θεσμούς, όταν αυτοί στέκονται εμπόδιο στις άμεσες ουσιαστικές επιλογές, συχνά ιδιοτελούς χαρακτήρα - όπως αποδεικνύει η συμπεριφορά διαφόρων βουλευτών της συμπολίτευσης όταν η κοινοβουλευτική πλειοψηφία είναι ισχνή, αλλά κυρίως η στάση σε διάφορα θέματα υπουργών, που έχουν αναγάγει σε βασικό γνώμονα για την άσκηση των καθηκόντων τους την προσωπική τους απήχηση σε μερίδες της κοινής γνώμης) αποδυναμώνουν κάθε δυνατότητα ελέγχου και εξισορρόπησης των αποφάσεων στα πλαίσια των κοινοβουλευτικού διαδικασιών και του δημοσίου διαλόγου.

Αποτελεί, λοιπόν, προτεραιότητα της επόμενης συνταγματικής μεταρρύθμισης μια σαφέστερη οριοθέτηση των εξουσιών και η εισαγωγή θεσμικών αντίβαρων, προκειμένου να αναβαθμιστεί ο πολιτικός βίος στη χώρα και να ενισχυθεί η αποτελεσματικότητα και ακεραιότητα των πολιτικών και διοικητικών αποφάσεων.

Στον στόχο αυτό αποβλέπουν ποικίλες προτάσεις, ορισμένες από τις οποίες σταχυολογούνται παρακάτω. Οι προτάσεις αυτές είναι αναγκαίο να αξιολογηθούν προσεκτικά, έτσι ώστε να μπορεί κανείς να πει με σχετική ασφάλεια, κατά πόσον η υιοθέτησή τους θα βελτιώσει τα πράγματα (και πάντως, δεν θα τα χειροτερεύσει).

On Line Ψηφοφορία

think tanks
Πιστεύετε ότι τα "think tanks" πρέπει να ασχολούνται με ζητήματα ιδεολογίας ή εφηρμοσμένης πολιτικής;